„Jeśli ktoś nie myśli o tym, aby dążyć do rzeczy najlepszych, lecz wszelkimi sposobami stara się czynić to tylko, co mu sprawia największą przyjemność, czym różni się naprawdę od najgłupszego bydlęcia?”

Sokrates

Sztuka samowychowania „Bądź arcydziełem nieugiętej woli” – wołał hr. Zygmunt Krasiński. I właśnie jest to książka o przezwyciężaniu siebie, walce z wadami i formowaniu cnót, skierowana do wszystkich, którzy chcą nauczyć się sobie rozkazywać. Przy jej pisaniu odstawiłem na bok współczesną psychologię. Oparłem się na filozofach klasycznych oraz pisarzach i świętych Kościoła. Okazało się, że znalazłem tam wszystko, co potrzebne jest do wykuwania „nieugiętej woli”. Książka ma charakter praktyczny, bo pedagogika jest nauką praktyczną. W nawiązaniu do wspomnianych wyżej autorów opracowałem własną, prostą metodę pracy nad charakterem. Treść książki W e-booku opisuję metodę i jej poszczególne elementy. Na przykład charakteryzuję postanowienie (rodzaje, cechy itd.), wskazuję w jaki sposób wybrać wadę główną (od której rozpoczynamy pracę); przedstawiam fazy pokusy, czyli analizuję proces odciągający od realizacji postanowienia; opisujęsposoby budzenia motywacji, samokontroli oraz środki specjalne i religijne wykorzystywane w pracy nad sobą. Czytelnik otrzymuje konkretne wskazówki, między innymi: w jaki sposób poszczególne elementy metody zastosować w walce z wadami: próżnością, chciwością, rozwiązłością, zazdrością, obżarstwem, gniewem, niechęcią do pracy. Jeśli zatem ktoś ma problem z gniewliwością przechodzi do rozdziału dotyczącego wady gniewu i ma w zasadzie gotowy plan pracy. Piszę w zasadzie, bo łatwo dostosuje zawarte tam treści do swojej indywidualnej sytuacji.

Czy etyka jest w ogóle potrzebna? Czy potrzeba jakichś zasad, według których się życiem kieruje?
Etyka jest sprawą osobistą i nie może być narzucona z zewnątrz.
Dobra etyka nakazuje zaspokojenie potrzeb zarówno osobniczych, rodzinnych jak i stadnych.
Etyka wszechstronna musi być etyką konfliktów i trudnych rozstrzygnięć.
Każda etyka połączona jest z pewnym przymusem wewnętrznym.

 

  1. Etyka jest normatywną nauką o postępowaniu ludzkim. Jest nauką, to jest systematycznym badaniem pewnego wycinka rzeczywi­stości; jest nauką normatywną, bo nie tylko opisuje swój przedmiot, ale wskazuje jakim on być powinien; jest wreszcie nauką o postępo­waniu ludzkim, to jest omawia ten zespół czynów, które wynikają świadomie z wolnej woli człowieka.
  2. Jako nauka normatywna etyka bada przede wszystkim jaki jest cel ogólny ludzkiego postępowania i jaki być powinien; następnie rozważa psychologiczną strukturę czynu, który do tego celu ma prowadzić i analizuje pojęcie normy etycznej, według której czyn ma się spełniać. Ponieważ jednak w postępowaniu ludzkim chodzi nie tylko o to, aby chcieć, ale także aby rzeczywiście wykonać dane czy­ny, podstawowym zadaniem etyki jest teoria charakteru i moralnej kultury człowieka; gdy mamy do czynienia z etyką opartą na Obja­wieniu chrześcijańskim dochodzi jeszcze nauka o łasce czyli nad­przyrodzonej pomocy, jakiej Bóg udziela do etycznie sprawnego czynu.
  3. Każda należycie rozbudowana etyka składa się zawsze z dwóch działów: w pierwszym mowa jest o wspomnianych pięciu grupach zagadnień, ze stanowiska raczej teoretycznego i ogólnego. W drugim przechodzi się do bardziej szczegółowej i bardziej praktycznej analizy poszczególnych cech charakteru. Tymi cechami są tak zwane sprawności, stałe dyspozycje skłaniające do łatwego i energicznego działania w myśl normy (o ile są dodatnie) albo wbrew niej (gdy są ujemne). Etyka kreśli w tym dziale teorie dodatnich sprawności, uczy ich szkolenia itd., a także omawia poszczególne normy specjalne związane z każdą sprawnością.
  4. Wszystko to dotyczy każdego człowieka. Nie ma ani jednej spo­śród sprawności i norm omawianych przez etykę, która by nie po­winna być wychowana względnie zachowana przez każdego czło­wieka. Nie może być też mowy o różnych etykach w tym znaczeniu, by np. jednego człowieka obowiązywały takie normy, a innego nie, albo by pewne cechy charakteru były pożyteczne dla jednego, a szkodliwe dla drugiego. Każdy człowiek powinien posiadać pełny ludzki i chrześcijański charakter. Pod tym kątem widzenia nie może więc istnieć żadna specjalna etyka nauczycielska, kupiecka ani wojskowa.
  5. Ale ludzie żyją w różnych okolicznościach, mają różne kon­kretne obowiązki do spełnienia i spotykają się z różnymi trudnoś­ciami. Wskutek tego zdarza się często, że jeden człowiek musi znacznie lepiej znać normy dotyczące jednej dziedziny, podczas gdy drugi powinien lepiej orientować się w innej. Równocześnie ten, czyje obowiązki wymagają częstszego stosowania pewnych spraw­ności, a zwłaszcza wykonywania w pewnej dziedzinie czynów o wyż­szym napięciu, powinien posiąść także odpowiednio wyrobiony specyficzny charakter. Tak jest np. ze sprawnością męstwa, która jest wprawdzie integralną cechą każdego należycie wychowanego charakteru, ale przecież występować musi ze szczególną silą w psy­chice tych, którzy z powołania narażeni są na większe niebezpieczeń­stwa. Wskutek tego, mimo zasadniczej jedności etyki możemy mówić o etykach specjalnych. Tego rodzaju etyki specjalne zakładają etykę ogólną i rozwijają szerzej zasady dotyczące pewnych dziedzin, zakre­sów. Istnieć więc może etyka handlowa, naukowa, etyka stanu du­chownego, etyka polityczna – a więc także etyka wojskowa.
  1. Etyka wojskowa jest etyką specjalną ludzi, którzy na stałe po­święcają się przygotowaniu i prowadzeniu wojny. W ścisłym słowa zna­czeniu jest to więc tylko etyka żołnierzy służby stałej. Ponieważ jednak warunki nowoczesnej wojny wymagają, by udział w niej brali wszyscy mężczyźni zdolni do noszenia broni i ponieważ przygoto­wanie do tej służby wymaga długiego okresu wychowawczego, etyka wojskowa obowiązuje nie tylko żołnierzy służby stałej, ale wszy­stkich mężczyzn w ogóle. Innymi słowy można to samo wyrazić mó­wiąc, że zawód wojskowy powinien być ubocznym zawodem każdego mężczyzny. Tak jest przynajmniej w krajach, które z racji geopoli­tycznego położenia są narażone na częste wojny – jak np. w Polsce. W tych krajach etyka wojskowa posiada więc szerszy zasięg niż jakakolwiek inna: jej zasady obowiązują wszystkich mężczyzn. Na­daje to etyce wojskowej szczególnie wielkie znaczenie i wyróżnia ją spośród innych etyk specjalnych.
  1. Istnieje jeszcze inna cecha, którą etyka wojskowa różni się od wielu innych. Udział w wojnie wymaga mianowicie od żołnierza zespołu sprawności, które bądź nie są wcale potrzebne innym, bądź występować muszą w psychice bojowej z bez porównania większą siłą niż u cywilnych. Wskutek tego etyka wojskowa należy do tzw. „wielkich etyk” specjalnych. Żąda wytworzenia typu charakteru bar­dzo wybitnie różnego od innych, typu, który przetwarza człowieka do głębi, nadając mu niezatarte cechy. Jedna tylko etyka stanu duchow­nego równa się z nią pod tym względem.
  2. Wreszcie etyka wojskowa znajduje się w szczególnie trudnym położeniu teoretycznym. Sama moralna dopuszczalność większości innych zawodów nie podlega dyskusji: wszyscy zgadzają się na ogół, że wolno być urzędnikiem państwowym, nauczycielem czy rolnikiem. Natomiast racja etyczna wojny stoi dla wielu pod znakiem zapytania – a z nią dopuszczalność istnienia wojska i tworzenia charakteru wojskowego. Etyka wojskowa musi więc przede wszystkim uzasadnić swoją podstawę, mianowicie dopuszczalność i obowiązek wojny, określić warunki, w których wolno i należy ją toczyć. Dopiero po tym wstępie można przystąpić do omawiania właściwych zagadnień teorii wojskowego charakteru – gdyż ten charakter tworzy się na to tylko, aby móc sprawnie działać na wojnie.

Poziom Potrzeba Przedmiot miłości Nazwa
Osobisty Zachowanie i rozwój życia Podmiot miłości Miłość własna
Płciowy Zachowanie i rozwój gatunku Partner płciowy Eros, miłość ero­tyczna
Członkowie rodziny Storge, affection
Stadny Zachowanie stada (gromady) Członkowie małej grupy Filia, przyjaźń
Członkowie wielkiej grupy Agape, miłość bliźniego

 

SPIS PRZYKAZAŃ – szczegółowy opis w książce

1. Postępuj tak, abyś długo żył i dobrze ci się powodziło.

2. Dbaj przede wszystkim o twoje życie i zdrowie.
2.01 Nie bądź głupi, nie daj się zabić.
2.1 Gdy dalsze życie wydaje ci się na pewno i bezwzględnie nie­znośne, popełń samobójstwo.
2.2 Poza wyjątkowymi okolicznościami stawiaj twoje życie i zdro­wie ponad wszystko inne.

3. Używaj życia.
3.1 Dbaj o to, byś miał jak najwięcej przyjemności i jak najmniej przykrości.
3.2 Dbaj o to, aby twoje życie miało zawsze sens.
3.21 Miej zawsze przed sobą cel do osiągnięcia.
3.22 Używaj chwili.
3.221 Umiej żyć w teraźniejszości.
3.222 Staraj się pojmować środki jako cele.

4. Rządź swoim życiem.
4.1 Bądź, o ile to możliwe, niezależny w czynie fizycznym.
4.2 Rządź twoją myślą, uczuciami i nastrojami.
4.21 Postępuj zgodnie z twoim własnym ideałem.
4.3 Nie przywiązuj się zbytnio do nikogo i niczego.
4.31 Nie popadaj w nałóg.
4.4 Zachowuj spokój wewnętrzny.
4.41 Zachowaj pogodę ducha.
4.411 Mów sobie codziennie rano: „Świetnie jest”.
4.412 Staraj się przedstawić sobie wypadki przyszłe w sposób przy­jemny.

5. Bądź roztropny.
5.1 Nie uznawaj żadnego zdania bez sumiennego przekonania się o jego prawdzie albo przynajmniej o jego prawdopodobieństwie.
5.11 Zanim coś ważniejszego powiesz albo zrobisz, zadaj sobie pytanie: Czy warto?
5.12 Sprawdź przed ważną decyzją, czy nie bierzesz twoich życzeń za rzeczywistość.
5.13 W każdej sprawie zasięgaj rady ludzi doświadczonych.
5.14 Odłóż do jutra decyzję w ważnej sprawie.
5.15 Poznaj siebie.
5.151 Znajdź codziennie chwilę do namysłu nad sobą.
5.2 Zajmuj się sprawami, które od ciebie zależą, a nie tymi, które od ciebie nie zależą.
5.21 Nie wartościuj niepotrzebnie.
5.22 Nie przejmuj się tym, na co nie masz wpływu.
5.3 Dbaj o zabezpieczenie twojej przyszłości.

6. Zachowaj we wszystkim umiar.
6.1 Zachowaj umiar w poglądach.
6.11 Unikaj twierdzeń całkiem ogólnych.
6.12 Bądź ostrożny w swoich sądach.
6.2 Korzystaj z dóbr i przyjemności umiarkowanie.
6.3 Umiej używać małych przyjemności.
6.31 Przedkładaj wiele małych przyjemności nad niewiele wiel­kich.
6.4 Nie porywaj się na rzeczy, które przekraczają twoje możli­wości.

7. Powziętą decyzję wykonaj mocno i wytrwale.
7.1 Nigdy nie powoduj się strachem.
7.11 Nie bój się śmierci.

8. Żyj dla swojego dzieła.
8.1 Wykonuj wszystko, co czynisz możliwie najlepiej.
8.2 Patrz na siebie, na innych ludzi i na świat okiem przyrodnika.
8.21 Pojmuj przeciwności jako wydarzenia naturalne.
8.22 Nie rozczulaj się nad sobą.

9. Uważaj twój stosunek do innych ludzi za nadzwyczaj ważny dla twojego życia.

10. Bądź ostrożny w stosunkach z innymi ludźmi.
10.01 Dopóki go lepiej nie poznasz, uważaj każdego spotkanego człowieka za złośliwego głupca.
10.11 Nie wierz nikomu dopóki nie przekonasz się, że on zna się na tym, o czym mówi, i że jest prawdomówny.
10.12 Nie uznawaj za prawdę żadnego twierdzenia tylko dlatego, że jest wydrukowane, albo wypowiedziane w środkach masowe­go przekazu.
10.2 Myśl i czuj niezależnie od innych.
10.3 Przedkładaj samotność nad towarzystwo.
10.4 Nie przywiązuj wagi do czci i zniewagi, jak długo nie jesteś pewny, że one mogą być bardzo pożyteczne, albo bardzo szkodliwe dla ciebie.
10.5 Nie patrz na siebie w zwierciadle społeczeństwa.

11. Nie zajmuj się innym człowiekiem wyjąwszy gdy on:
(1)może być ci pożyteczny, albo dla ciebie niebezpieczny,
(2) możesz mu pomóc,
(3) jesteś za niego odpowiedzialny.
11.1 Staraj się uważać ludzi, którymi nie masz się zajmować za twory twojej wyobraźni.

12. Dawaj innym możliwie mało informacji o sobie.
12.1 W miejscach publicznych staraj się być jak najbardziej anoni­mowy.
12.2 Stosuj się w zachowaniu do otoczenia.

13. Wyjąwszy gdy chodzi o przyjaciół i bliskich unikaj poufa­łości.
13.1 Przy pierwszym spotkaniu obcego nie bądź zbyt uprzejmy.

14. Dbaj o życzliwość ludzi.
14.1 Nie zrażaj sobie ludzi, jeśli możesz.
14.11 O ile możesz, unikaj sporów.
14.111 Jak ognia unikaj sporu z ludźmi mającymi władzę nad tobą.
14.112 Gdy grozi ci niebezpieczny spór, uciekaj.
14.12 Nie wyrządzaj nikomu krzywdy, gdy cię to nic, albo mało ko­sztuje.
14.121 O ile możesz tego uniknąć, nie mów nikomu rzeczy nie­przyjemnych.
14.122 Nie krytykuj niczyjego narodu, wyznania, zawodu w jego obecności.
14.2 Staraj się zyskać sympatię każdego spotkanego człowieka.
14.21 Bądź uprzejmy.
14.211 Bądź szczególnie uprzejmy dla ludzi bogatych i możnych.
14.22 Oddawaj chętnie przysługi, które cię nic nie kosztują, albo kosztują cię niewiele.
14.23 Niech twoja obecność i mowa będzie miła dla partnera.
14.231 Do każdego spotkanego człowieka podchodź z uśmiechem.
14.232 Pochlebiaj rozmówcy.
14.23 Niech twój rozmówca wie, że się nim interesujesz.
14.234 Daj rozmówcy jak najwięcej mówić o nim i jego sprawach.
14.3 Pracuj systematycznie i wytrwale nad zdobyciem życzliwości ludzi, z któiymi ci żyć wypada.

15. Postępuj tak, abyś był uważany za człowieka, na którym można polegać.
15.1 Nie kłam i nie wprowadzaj w błąd, o ile możesz.
15.2 Dotrzymuj twoich obietnic.

16. Bądź umiarkowanie solidarny z grupą do której należysz.
16.1 Zachowuj umiarkowanie zasady moralności.
16.2 W okolicznościach mniej więcej równych, daj pierwszeństwo członkowi twojej grupy przed obcym.
16.3 Stosuj się do grupy, w której jesteś.
16.4 Miej paru przyjaciół.
16.41 Niech twoim przyjacielem będzie tylko człowiek o wypró­bowanej uczciwości i inteligencji.
16.42 Bądź twoim przyjaciołom wiemy.